Ölümdə Qurtuluş

 

 

                                           Dağlar püskürdü  vulkan

                                           Göylər ağladı al qan

                                           O dəhşətin önündə

                                           Titrədi bütün cahan

                                             

Bu hadisələr 1992-cı ilin fevralın 26- da Azərbaycanın Xocalı şəhərində baş vermişdir.

Leyla ana:

-          Hər tərəfdən atışma səsləri gəlirdi, bilmirdim nə edim. Şəhərə artıq tanklar daxil olmuşdur. Hər tərəf od, qışqırıq və ölü…..çoxlu  cəsədlər ilə dolu idi! Qapı döyüldü, ərim idi :

-          Leyla, uşaqları götür çıx, artıq çox yaxındadırlar.

     Heç bilmirdim nə edim.

-          Tez durun, gedirik!

      Uşaqları yerlərindən durquzdum.Geyinməyə vaxt çatdırmadıq.

-          Gedək tez olun gəldilər, arxada qalmayın  cəld olun! Arxamca gəlin! Gecikməyin, tez!

     Ayaqyalın bayıra atıldıq, ayaqlarımı çölə qoyanda, sanki bıçaq kimi ayağımı soyuq kəsirdi, amma geriyə dönmək olmazdı. Getdikcə  ayaqlarımın altını his etmirdim. Don ayağımı vurmuşdu. Hər yanda meyidlər vardı, hamısını  tanıyırdım, səhər yaşayanlar indi ölümə boyun əymişdirlər. Meşəyə çatdıq, getmək getdikcə daha da çətinləşirdi. Soyuq iliyimə işləyirdi . Arxaya çevrildim şəhər od tutub yanırdı. Qışqırıq, güllə səsləri, yanıq qoxusu bu ancaq yanmış evlərin deyil, həm də yanmaqda olan meyidlərin qoxusu idi. Məni dəhşət bürümüşdü, doğma şəhərim insanları ilə birlikdə məhv olurdu. Ərimə baxanda gözlərini kinlə dolu olduğunu sezdim. Həmişə nə edəcəyi bilən ərim indi təlaş içində idi.

-          Toğrul, indi sən ailənin başçısısan! Meşəylə gedin. Düz gedin  Kəlbəcərə çatacaqsız. Mən isə şəhərə gedirəm.

Mən:

-          Yox, qadan alım, getmə,  gəl bizlə.

-          Yox, şəhəri belə qoymaram, ölürəmsə mərd kimi ölüm, qohumlarım orada ölür, mən qaçım olmayacaq. Bəlkə kimisə xilas etdim, gedirəm. Bil ki, səni və uşaqları çox sevirəm. Səninlə axırıncı görüşümüzdü.

Real erməni tarixi

 

 

Daim qondarma “Böyük  Ermənistan” ideyaları ilə yaşayan və bunu dünya ictimaiyyətinə qəbul etdirməyə can atan mənfur qonşu xalq daim bu yolda öz yalanlarını işə salmağa çalışmışlar. Amma bəzi “uğurlarına baxmayaraq”  yaslançı ideyalar heç də həmişə öz müsbət nəticəsini verməmişdir. Yaydığı “faktlara” özləri belə inanmayan ermənilər zaman-zaman tarixi gerçəkliyi və düşdükləri şəraiti anlayan yerli siyasət və elm adamları tərəfindən ifşa olunmuşdur. Özlərinin keçmişini, mənsubiyyətini, kökünü bilməyən bu xalq öz əsillərini hetlər, hürrilər, urartu kimi qədim türk tayfaları ilə bağlamaq istəyinə özləri belə özlərini layiq saymamışlar. Elə erməni tarixçisi Nalbəndyanın təsdiq etdiyi kimi erməni xalqı Dəclə və Fəratın yuxarı axarlarında olmuş bu ərazilərin aborigenləri isə hetlər, hürilər, urartulular kimi yüksək inkişaf etmiş xalqları saymışdır. Digər erməni tarixçisi Manuk Abeqyan isə bu fikirləri daha da genişləndirərək ətraflı məlumat verir: “erməni xalqının mənşəyi nədir? Onlar necə, və nə vaxt, haradan və hansı yollarla bu yerlərə gəlmişlər, erməni olmamışdan əvvəl və sonra hansı tayfalarla əlaqədar olmuşlar, onların dilinə və etnik tərkibinə kim necə təsir göstərib?-sualları ilə belə nəticəyə gəlir ki ermənilərin əlində bu məsələləri təsdiq edən mötəbər və dəqiq dəlillər yoxdur.”

Əlbəttə ermənilərin “etnogenezisinə” dair çox fakt və mənbələri misal göstərmək olar. Lakin elə bu sadalanan faktların məhz erməni tədqiqatçısının dilindən söylənməsi fikrimcə ən tutarlı göstəricidir.

Bir gün axşam

 

Bir gün axşam çağı,isti bir yuva ,

Ana körpəsini tutub qucaqda .

Balaca hey içir ana südündən,

Təbəssüm yaşadır ana dodaqda .

 

Ana elə qucub körpə balasın,

Sanki həyatını qucaqlayıbdı.

Hərdən yanağından bir öpüş alıb,

Kədəri,qüssəni alaqlayıbdı.

 

Soyuq fevral ayı,qış gecəsidi.

Ağ -qara bürünüb həyət,çöl,bayır,

Körpəsə bu isti ana qucağın

Dünyanın ən isti yuvası sayır.

 

Yatdırır öz körpə fidan balasın,

Hərdən bir bağlanır gözü,unudur,

Ana həzin səslə laylay söyləyir,

Hərdən mürgüləyir,sözü unudur.

 

Nəfəsi bir alıb bir buraxırlar,

Birlikdə döyünür ürəklər belə,

Nə gözəl mənzərə,tamaşasına,

Göydən yerə enmiş mələklər belə.

 

Şeytanlar da gəlib,xəbərləri yox,

Şəhəri ölümlə sarıyacaqlar.

Ana hardan bilsin,bir az keçəcək,

Onu balasından ayıracaqlar.

 

Bir işıq göründü göylərdə,ana

Diksindi,körpənin biləyin tutdu,

Sonra sandı göydən ulduzdu axan

Kövrək ürəyində diləyin tutdu.

 

Bu ulduz deyildi,bu bir od idi,

Düşüb bir şəhəri yandıracaqdı.

İllər ötüşəcək,böyük bir xalqa,

Bu alov soyqırım andıracaqdı.

 

Birdən bir gurultu qopdu uzaqda,

Sonradan bir daha,bir də,yenə də,

Elə partlayırdı,sükunət üçün

Macal verməyirdi heç bir dənə də.

 

 

Gələnlər şeytandı,yoxsa ki vampir,

Hər biri susayıb,qan harayında,

Əvvəl bir məhlədə qalan qonşular,

İndi qaçhaqaçda,can harayında

 

Bir ata,bir ana,bir də ki körpə,

Düşdülər soyuqda çölün düzünə,

Bürüyüb körpəni ana şalıyla,

Ki külək vurmasın onun üzünə.

 

Ata həyəcanlı,çün ürəyində,

Ana,qucağında körpənin dərdi,

O idi ailənin dirəyi,amma,

Vətən eşqi onu geri döndərdi.

 

Güllə atırdılar anaya sarı,

XUDA!İnsan nə cür qudurmuş idi?!

Qorxudan süzülən göz yaşlarını,

Ana yanağında don vurmuş idi.

 

 

Sanki bir yuxuydu,dəhşətli yuxu,

Çöllərdə bir ana,qucaqda bala,

Nəmli gözləri ilə ərini gəzdi,

Görmədi!Duruxdu!Qalmışdı dala.

 

Türkün bayrağına boyanmış idi,

Deşmişdi qəlbini düşmən gülləsi,

Ata ölüb.Susdu hər yanda səslər,

Ucaldı göylərə ana naləsi.

 

Bu əli silahlı çaqqal sürüsü,

Görən bir igidə nə cür nə qıydı?!

Duruxub qalmışdı ana yerində,

Amma körpəsiyçün yaşamalı idi.

 

Yenə körpəsini sıxdı bağrına,

Ananın soyuqdan don vurmuş əli,

Axı qucağında can gəzdirirdi,

İrəli,irəli,ancaq irəli…

 

 

İndi ana idi çaqqal şikarı,

Görəsən bu nə cür iştaha idi,

Tək ana,qucaqda körpə balası,

Son ana ümidi ALLAHA idi.

 

 

Yayına bilmədi çaqqal gözündən,

Sağa tərəf qaçdı,sola sığındı,

Axırda yoruldu,düşdü təhərdən,

Çəkilib bir yana kola sığındı.

 

 

 

 

Gəlib yayıldılar dörd bir tərəfə,

Hər yanda çaqqallar ulaşırdılar,

Görüb ana ilə ölüm səhnəsin,

Göydə ulduzlar da alışırdılar.

 

Bir yanda tək ana,bir yanda ölüm,

Buz bağlamış bu çöl meydan kimiydi,

Ağzı leş qoxulu çaqqal sürüsü,

Ana kol dibində dovşan kimiydi.

 

Bir çaqqal süzürdü qarlı yolları,

Gözünə bir ayaq izi sataşdı,

Baxdı kol tərəfə,yaxına gəldi,

Tənha ana gördü,gözü qamaşdı.

 

 

Çaqqal göüməmişdi körpə balanı,

Ana duasıyla sadağa verdi,
Qoydu körpəsini kolun dibinə,
Qalxdı,öz sinəsin qabağa verdi.

 

 

Göydə ulduzlar da görməmiş idi,

Kainat üzünün kabusun belə,

Qana qərq etməklə doymadı çaqqal,

Korladı ananın namusun belə.

 

 

Çöldə bir ananın namus səhnəsi,

Bir ALLAH,bir ulduz,bir ay bilirdi,

Ana fəryadını,ana harayın,

Körpə ağlayırdı,laylay bilirdi.

 

 

Taxdı baxışların göylərə sarı,

Körpəyə xilası ALLAHDAN umdu,

Son dəfə boylandı can parçasına,

Dünyaya gözünü əbədi yumdu.

 

 

Körpə sanki duydu ana ölümün,

Qəlbində yetimlik qalasın hördü,

Dözmədi bu dərdə coşdu,ağladı,

Çaqqal kola baxdı,körpəni gördü.

 

 

Bu nə cür xilqətdir,bu nədir belə?!

Nə həya eylədi,nə ar eylədi,

Onu alçaqlığı,vicdansızlığı,

Körpə ölümünə vadar eylədi.

 

 

İstədi yandırsın körpə balanı,

Ağladı,ucaldı təbiət səsi,

Doladı körpənin başına rezin,

Budur alçaqlığın son səviyyəsi.

 

 

Boynunun altında düyün vurmağı,

Körpə sandı onu güldürmək üçün,

Gülərək toxundu düşmən əlinə,

Bilmədi uzanıb öldürmək üçün.

 

 

Körpəyə əlində kibrit dənəsin,

Nədən izin verdi XUDA,tulladı?

Bir körpə üzünü yandırmaq ilə,

Özü öz ruhunu oda tulladı.

 

 

Göylər də,yerlər də,dağ-dərələr də,

Ağladı körpənin ah-naləsinə,

Görəsən nədəndi çaqqal ürəyi,

Zərrəcə əsmədi körpə səsinə?!

 

 

İLAHİ əmr etdi bəşəriyyətə,

Nur saldı,körpənin yanmadı üzü,

Bu böyük möcüzə qarşısındakı,

Çaqqalın qorxudan bərəldi gözü.

 

 

Həmən möcüzənin məna,hikməti,

Nə yerə sığmadı,nə də ki göyə,

Yanmadı,ki çaqqal yadda saxlasın,

Ölüncən ruhuyla sızlasın deyə.

 

 

Gör necə dəhşətli səhnədir,XUDA,

Nəfəssiz bir ana,yanda balası,

ALLAH tanımayan belələrində,

Nə cür dərin imiş vicdan çalası.

 

 

Birdən dan yerində şəfəq göründü,

Bu yeni səhərə işarə idi,

Körpə simasında incə təbəssüm,

Bəlkə də zəfərə işarə idi.

 

 

O çaqqal sürüsü,siz deyin niyə,

Dağılıb bir yana qaçdı hərəsi,

Günəş al qırmızı-TÜRKÜN BAYRAĞI

Yayıldı cahana bozqurdun səsi!

Qanadlandı ki, uça

 

 

Xocalı mələklər rayonudur, çünki orada böyüməyə macal

tapmamış yüzlərlə körpə mələk vəhşicəsinə qətlə yetirilib. 

                                                                       Müəllif

 

Bircə meşəyə çatsaydılar, aman Allahım, özün kömək ol, sən bircə mənə, ana, atama, qardaşlarıma kömək elə, bircə meşəyə çatsaydıq deyə düşünən Firuzə qardaşlarının əlindən möhkəm yapışdı. Balaca Firuz bacısı ilə ayaqlaşmağa çalışsa da, alınmırdı, tez-tez yıxılırdı, olmurdu, amma cınqırını da çıxarmırdı, elə bil uşaqlar da bu vəziyyətdə uşaqlıq eləməyin yersiz olduğunu başa düşürdülər. Onların bu dəhşət, bu faciə başa salırdı, anladırdı. Firuzə az qala uşaqların əlini qopardacaqdı, onları cidd-cəhdlə öz arxasınca aparır, az qala sürüyürdü. Başa düşürdü ki, kənd əhli niyə meşəyə can atır, çünki meşədə gizlənmək daha asan idi, ağaclar onların yeganə ümid, pənah yeri idi. Gecənin bu vaxtında kəndlərinə hücum çəkmiş o qansızlar, o vicdansızlar, onları evlərindən-eşikərindən etmişdi. Heç bilmirdi, ata-anası harada qaldı, axırıncı dəfə bulaqdan 100 metr aralıda onları gördü. Atasının ayağından güllə dəydiyindən anası onun yanında qaldı. “Qurbanın olum, Ağa, dur ayağa, balalarını yetim qoyma, gəl qaçaq, birtəhər tərpən, atasının isə yarıbihuş vəziyyətdə qaç uşaqlarla canını qurtar deməsi, anasını lap kövrəltdi. O, “Firuzə qardaşlarını apar, meşədə görüşərik” bircə bunu deyə bilmədm ki, ana, bəs mən sizi necə qoyum gedim?”. Bircə ona ümid etdim ki, atamın yanında anam var, və bu mənasız, şam işığı qədər zəif ümidlə də onlardan həmişəlik ayrıldıq. O an bilmirdim ki, həmişəlik.

Ermənilərin mənəvi soyqırımı

  

 

 

     Odlar Yurdu Azərbaycan öz qədim tarixi kökləri ilə bundan neçə-neçə əsr əvvəllərə söykənən bir diyardır. Buna hələ indi də dəqiq yaranma tarixi bəlli olmayan qədim ədəbiyyat nümunələrimizi tez-tez bədxah qonşularımız tərəfindən hücuma məruz qalan musiqilərimizi, 20%-i işğal altında olan Dağlıq Qarabağı misal göstərmək olar. Vətənimizin ən adi daş parçasının belə yüzillərə söykənən bir tarixi vardır. Hər bir xalqın taleyini, keçmişini, inkişafını öyrənmək üçün isə nəinkibu daşın özü,hətta onun adı da həddindən artıq çox şey deyir.Lakin çox təəssüf ki, bu adlar da, toponimlər də zaman-zaman yadelli işğalçıların hücumuna məruz qalaraq saxtalaşdırılır, ruslaşdırılır və erməniləşdirilir.Amma tarix faktlara əsaslanır, o nə qədər pərdələnsə də həqiqət araşdırılır və üzə çıxarılır.

    Dəqiq araşdırılmış faktlar sübut edir ki, XIX əsrin əvvələrinə kimi indi Ermənistan adlanan ərazinin toponimlərinin əksəriyyətini türk mənşəli toponimlər təşkil edirdi.Lakin işğalçı erməni xalqı başqa şəhərlərdə yaşayan erməniləri Qafqaza, xüsusilə İrəvan xanlığına köçürməklə ərazinin milli tərkibini öz xeyirlərinə dəyişdirməyə çalışdılar. Onlar bununla kifayətlənməyərək köçdükləri yerlərin adlarını, tarixlərini də dəyişdirməyə çalışaraq, xalqımızı mənəvi soyqrıma da məruz qoydular.

    Bu siyasət Azərbaycanı iki hissəyə parçalayan Türkmənçay müqaviləsindən (1828-ci il 10 fevral) başlayaraq daha geniş şəkil aldı. Əslində bu bir xalqın izini, tarixini məhv etmək üçün istifadə olunan düşünülmüş, ən məkrli cinayət növüdür. Buna misal olaraq indiki Ermənistanda yerləşən Ayrım-Noyemberyan, Polad Ayrım-İcevan, Qaçağan-Spitak, Qanlı-Vardenis və s. bu kimi yüzlərlə kənd və rayon adları (İbrahim Bayramov. Qərbi Azərbaycan toponimlər sistemi, səh.335).

Pisə əvəz pislik etmə

 

 

 

 

        Tanınmış erməni alimi, hüquq elmləri doktoru AğasıYeseyan hadisələrə, olanlara və olacaqlara təkan verən çox maraqlı etiraf edir. O deyir: Hələ 1917-ci ilədək  beynəlxalq siyasətdə ermənistan deyəndə ancaq və ancaq Türkiyə ermənistanı nəzərdə tutulurdu, ta ki, bir il sonraya, yəni 1918-ci ilə kimi. Bu bir il ərzində görəsən nə dəyişdi, yəni bu bir il vaxt  o təxribatlara vəhşicəsinə planlanmış hadisələrə, qısacası on minlərlə günahsız insanları qətlə yetirib, sonda  bizim üçün dəhşətli bir soyqırım, o dasnak ermənilər üçün isə unudulmaz bir qələbə, bir uğura  səbəb oldu. Deməli, bir il onlara yetdi. Çox maraqlıdır, görəsən, necə?- deyəcəksiniz, indi bilirəm – elə bu hadisələr məni də düsündürür, həm də çox …bütün bu düşüncələr məni bu sahədə etdiyim araşdırmalardan, orda rast gəldiyim maraqlı detallardan və faktlardan yan keçməyə, hətta yatmağa belə qoymur. Və qoymayacaq da, o zamana qədər ki, bizim olan bizə qayıdacaq və o zamana qədər ki, bala torpağımız ana vətənin qoynunda uyuyacaq və səhəri onunla birgə açacaq.. düşünürəm ki, ermənilər bu faciəni bizə yaşatmaq üçün çox maraqlı sistem qurduqlarını zənn ediblər, amma, düşünməyiblər ki, qurduqları iş, sistemləşmiş planı, o planla məqsədə gedəcək yolları, o  yollarda yürüyəcək addımları, addımlardan qalan ayaq izlərini və nəhayət, hər şeyi üzə çıxarmaqla yanaşı, yazarlarının dilindən və qələmindən  açığa çıxarmağı və dünya ictimaiyyətinə də özlərinin vəhşi olmaqlarını utanmadan bildirmələri, sadəcə, çox maraqlıdır. Etdikləri etiraflar isə bir həqiqət! Maraqlıdır ki, onların özlərinin dəqiq mənşəyi haqqında belə  təsəvvürləri yoxdur. Bunu mən demirəm, bunu o deyir – erməni alimi Manuq Abeqyan. O,   ermənilərin dumanlı keçmişi haqqında belə bir nəticəyə gəlmişdi. Erməni xalqının mənşəyi nədir? Onlar necə və nə vaxt, haradan və hansı yollarla bu yerlərə gəlmişlər? Erməni olmamışdan əvvəl və sonra hansı tayfalarla əlaqədar olmuşlar, onların dilinə və etnik tərkibinə kim, necə təsir göstərib? Bizim əlimizdə bu məsələləri təsdiq edən mötəbər və dəqiq dəlillər yoxdur. Maraqlıdır ki, bu fikri Qərbi Azərbaycanda tarixən erməni dövlətlərinin olmadığını  tanınmış erməni alimi B.İşxatyan da etiraf etmişdi. O yazrdı ki, ermənilər, həmçinin, Qafqaz ərazisinin müxtəlif hissələrində yalnız son əsrlər ərzində yayılmışdı…Bu etirafları onların qələmindən sizə çatdırmağı özümə borc bildim – Vətən borcu. Daha sonra ermənilərin soyqırıma haradan və necə hansı yollarla başlamalarını öyrənmək üçün babamın kitabxanbasını araşdırdım. Əlimə maraqlı detallar keçdi, sən demə, onlar ilk öncə  müharibəyə erməni daşnak birliyinin iştirakı ilə Bakının müxtəlif rayonlarında mitinqlər və yığıncaqlar keçirməklə başladılar.

Qisas ( hekayə )

 

 

     Günəş ağır-ağır qürub edirdi. Sanki göy üzünə qan çilənmişdi. Od parçası kimi torpağın yaralı köksünə tökülmüş xəzəllər də qan rəngində idi. Bərk külək əsirdi. Payız küləyi. Ölümün qəhqəhəsi idi, sanki külək.

      Dağ döşündən başlanan meşənin seyrəkliyində, külək əsdikcə budaqları yorğun-yorğun yırğalanan çılpaq ağacın altında bir qoca canavar qulaqlarını  şəkləyib oturmuşdu. Ac heyvanın burun pərdələri titrəyirdi. Qan iyi almışdı. Amma iştahası qaçmışdı. Qorxu içində idi. Hardansa uzaqdan gələn qarmaqarışıq və vahiməli səslər heyvanı, sanki tilsimləmişdi.Yerindən tərpənə bilmirdi. Həmin bu qarmaqarışıq və vahiməli səslər getdikcə fəryada  çevrilirdi. Canavar, sanki duymuşdu ki, o fəryad kəsilmiş başların, əllərin, ayaqların, diri-diri basdırılmış insanların, üst-üstə yığılmış meyitlərin, çürüyən  cəsədlərin fəryadları, ruhların fəryadı, küləyin, torpağın  fəryadıdır!

     Yandırılmış evlərin divarlarından qara tüstü qalxırdı havaya. Yandırılmış  evlərin başına dolanaraq  üsyan edən, narahat ruhların göyə açılmış əlləri kimi ta Allaha doğru  uzanırdı qara tüstü, sonra göyün yaxasından bərk-bərk yapışıb, buluda çevrilirdi, sonra ağlayırdı, ağlayırdı…..

Azərbaycan Cənubi Qafqazın

 

                                       Erməni  vandalizmi

 

 

 

      Azərbaycan Cənubi Qafqazın və Ön Asiyanın ən qədim zəngin tarix və mədəniyyətinə malik bir ölkəsidir. İki milyon ildən çox bir dövrü əhatə edən qədim Azərbaycan tarixinin hər bir səhifəsi çox qiymətli hadisələrlə zəngindir.Bu zəngin tarixi irs isə ümumiləşdirilmiş şəkildə xalqımıza yalnız XX əsrin II yarısında və XXI əsrin başlanğıcında çatdırılmışdır.

      Bildiyimiz kimi, Azərbaycan XIX əsrin əvvəllərində Rusiya-İran arasında şimali və cənubi olmaqla iki yerə bölünmüş, Sovet hakimiyyəti dövründə isə bu terminlər aradan götürülüb “Sovet Azərbaycanı” adı ilə əvəz edilmişdi.

     1918-ci il 28 mayda  Şərqdə və Azərbaycan xalqının tarixində ilk dəfə Parlamentli Respublika  (ADR) yaradılsa da, gərgin ictimai və siyasi şəraitdə ADR cəmi 23 ay fəaliyyət göstərə bildi.

      Lakin Sovet hakimiyyəti dövründə də torpaqlarımıza qarşı təcavüz sona yetmədi. Belə ki, ərazilərimizin 26 min km²-i yeni yaradılan Ermənistan Sovet Respublikasının tərkibinə daxil edildi. 1947-53-cü illərdə 600 minə yaxın Azərbaycan türkü dədə-baba torpaqları olan Qərbi Azərbaycandan məcburi surətdə köçürülmüşdür. Yenidən 1988-ci ildə yerdə qalan 250 minə yaxın azərbaycanlı öz torpaqlarından deportasiya olundu. Beləliklə də, ermənilər öz ali məqsədləri-mono-etnik dövlət qurmaq  yolunda irəliyə doğru daha bir addım atmış oldu.

      1991-ci ildə Sovet imperiyasının dağılması ilə Azərbaycan yenidən öz müstəqilliyini elan etdi. Bu zaman isə Ermənistanın Azərbaycana qarşı torpaq iddiaları daha da artdı. 1990-94-cü illərdə Rusiya hərbi birləşmələrinin köməyilə Azərbaycan Respublikasının tərkib hissəsi olan, 4400 km²-lik bir sahəni əhatə edən “Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti”ni tamamilə işğal etdi.Eyni zamanda, ətraf rayonlar da işğal edilərək, əhaliyə dəhşətli işgəncələr verildi. Kimi diri-diri yandırıldı, kiminin dərisi soyuldu, gözləri çıxarıldı və s. bundan da ağır, bundan daha çox acı verən cinayətlər törədildi. Amansız ermənilər nəinki, qocaya, uşağa, hətta hamilə qadınlara belə rahm eləmədilər. Günahsız insanları əzab verə-verə öldürdülər, həm də yaxınlarının gözü qarşısında. Zərrə qədər olsa da belə, onlara acımadılar, tam əksinə, elədiklərindən zövq alırdılar.